آزمایش مایع منی یکی از اولین تستهایی است که به منظور تشخیص علت ناباروری و سلامت سیستم جنسی مردان مورد استفاده قرار میگیرد. اما این آزمایش کاربردهای گستردهای در علم پزشکی دارد و میتواند اطلاعات زیادی را در اختیار پزشک قرار دهد. در ادامه با ما همراه شوید تا بیشتر با کاربردها و روش تفسیر آزمایش مایع منی آشنا شویم.
آزمایش مایع منی چیست؟
مایع منی هنگام انزال (ارگاسم) از بدن مرد خارج میشود و به جز اسپرم ترکیبات دیگری نیز دارد. اسپرم سلول تناسلی مردانه است که حاوی نیمی از اطلاعات ژنتیکی بوده و در ترکیب با تخمک زن به سلول تخم و نهایتا جنین تبدیل میشود. مایع منی علاوه بر اسپرم حاوی مواد مغذی و تسهیل کننده است تا اسپرمها را در مسیر رسیدن به تخمک سالم نگه دارد. این مواد از غدد مختلف ژنیتال مردانه مثل پروستات و بیضه ترشح میشوند و نهایتا از طریق مسیر میزراهی آلت تناسلی خارج میشوند. آزمایش مایع منی یا Semen Analysis از نظر بررسی عملکرد سیستم تناسلی بسیار حائز اهمیت است.
آزمایش اسپرم یک تست آزمایشگاهی است که در آن مایع منی زیر میکروسکوپ قرار گرفته و فاکتورهای مهم آن بررسی میشوند. مهمترین فاکتورهایی که در این آزمایش حائز اهمیت هستند، فعالیت، شکل و تعداد اسپرمها و وجود سلولهای مختلف میباشد.
بیشتر بخوانید: تست آلفافیتوپروتئین
چه کسانی باید آزمایش اسپرم انجام دهند؟
آزمایش اسپرم به طور کلی برای بررسی سلامت سیستم تناسلی فرد انجام میشود و میتواند اهداف مختلفی داشته باشد. معمولا از این آزمایش در شرایط زیر استفاده میشود:
- تشخیص ناباروری مردانه: در صورتی که یک زوج برای بارداری با مشکل مواجه شده باشند، اولین آزمایشی که در آقایان انجام میشود، آنالیز اسپرم است. آزمایش مایع منی به منظور تشخیص وجود احتمالی مشکل در اسپرم مردان صورت میگیرد. همچنین در مردانی که با مشکلات سلامتی مثل واریکوسل مواجه شدهاند و جراحی انجام دادهاند، برای تایید سلامت بیضهها آزمایش مایع منی انجام میشود.
- بررسی میزان موفقیت در عمل وازکتومی: آزمایش مایع منی برای افرادی که جراحی وازکتومی انجام دادهاند، در جهت تایید موفقیت عمل صورت میگیرد. در این جراحی لولههایی که اسپرم را به مایع منی ترشح میکنند , به منظور جلوگیری از بارداری ناخواسته بسته میشوند. اگر در آزمایش مایع منی اسپرم وجود نداشته باشد، وازکتومی موفقیت آمیز بوده است.
آمادگی برای آزمایش اسپرم
قبل از انجام آزمایش اسپرم میبایست یک سری اقدامات را انجام دهید تا آزمایش نتایج درستی داشته و نتیجه کاذب نداشته باشد. آمادگی قبل از آزمایش مایع منی برای به دست آوردن نتایج دقیق بسیار مهم است و رعایت آنها باید به درستی صورت بپذیرد. مهمترین نکاتی که برای آمادگی قبل از آزمایش اسپرم ضروری است عبارتند از:
- طبق دستور پزشک از مصرف داروها و حتی داروهای گیاهی خودداری کنید.
- حداقل از 72 ساعت قبل از آزمایش اسپرم نباید هیچگونه انزالی رخ داده باشد.
- از مدتها قبل مصرف داروها و محصولات هورمونی را کنار بگذارید.در صورت لزوم مصرف داروها را با پزشک خود هماهنگ کنید.
- حداقل 5 روز قبل از تست، از مصرف الکل، دخانیات و کافئین خودداری کنید.
بیشتر بخوانید: انواع ناباروری در مردان
بیشتر بخوانید: تست آلفافیتوپروتئین
آزمایش مایع منی چگونه انجام میشود؟
همانطور که مشخص است برای آزمایش مایع منی فرد میبایست نمونه مایع منی را در اختیار آزمایشگاه قرار دهد. از ان جایی که حساسیت اجزای این نمونه به خصوص اسپرم بسیار بالا هست لازم است نکات زیر مورد توجه و دقت قرار گیرد:
* از اخرین نزدیکی یا انزال حداقل 3 و حداکثر 7 روز گذشته باشد.
* در این مدت اگر به بیماری تبدار مبتلا شدید از انجام ازمایش خوددای کنید.
* بهتر است دراین مدت از سونا یا جگوزی استفاده نکنید.
* نمونه را در ظروف مخصوصی که از آزمایشگاه گرفته اید، ریخته و سریعا (حداکثر طی نیم ساعت ) به آزمایشگاه ارسال نمایید. البته بهتر است تا زمان رسیدن به ازمایشگاه حداکثر تلاش خود را بکنید تا دمای نمونه نزدیک دمای بدن (37 درجه ) باشد برای این کار می توانید با دستان خود دور ظرف نمونه را بگیرید.
برای جمع آوری نمونه اسپرم می توانید از روش های زیر استفاده کنید:
- انزال با خود ارضایی
- انزال با رابطه جنسی با قطع رابطه قبل از انزال
- انزال با تحریک از طریق جریان الکتریسیته
خود ارضایی به دلیل اینکه مداخله کمتری در مایع منی ایجاد میکند بهترین روش برای نمونه گیری منی است. توجه داشته باشید که نمونه گیری باید استاندارد باشد تا بتوان به نتایج آن اعتماد کرد.
برای انجام استمنا می بایست با دستی کمی نمناک تحریکات انجام شود.
هرگز از مواد لغزنده مثل صابون استفاده نشود.
هرگز از کاندومهای معمولی جهت جمع اوری نمونه استفاده نشود.
(تنها میتوان از کاندوم های non lubricant containing polymeric silicone استفاده نمود).
تمام نمونه خارج شده را در ظرف مربوطه بریزید.
ساعت دقیق نمونه گیری را یادداشت کنید.
در صورتی که از زمان گرفتن نمونه تا تحویل به آزمایشگاه بیش از یک ساعت بگذرد نمونه فاقد ارزش می باشد.
نتایج آزمایش مایع منی
آماده شدن نتایج آزمایش مایع منی ممکن است از چند ساعت تا چند روز بسته به نوع آزمایش طول بکشد. از آنجایی که تنها هدف آزمایش اسپرم بعد از وازکتومی مشاهده وجود یا عدم وجود اسپرم است نتایج آن به سرعت آماده میشود؛ اما در آزمایشهای دیگر مثل باروری، بررسیها بیشتر است و باید فاکتورهای زیادی بررسی شود. مهمترین فاکتورهایی که دراین آزمایش مشاهده میشود شامل:
- بررسی مدت زمان سیال شدن:
در موارد طبیعی نمونه گرفته شده ابتدا به صورت سیال بوده و سپس لخته میشود و معمولا کمتر از یک ساعت مجددا به فرم روان یا سیال در می آید.
نقص در سیال شدن ممکن است به دلیل ترشح ناکافی پروستات باشد.
- بررسی میزان چسبندگی یا ویسکوزیته:
ویسکوزیته نرمال زمانی است که نمونه مایع منی را با پیپت 5 کشیده و بصورت قطرات مجزا و پشت سرهم از ان خارج می شود , در صورتیکه بصورت متصل و بشکل رشته های طویل خارج شود ویسکوزیته بالا(high viscose ) دارد.
- بررسی رنگ و ظاهر نمونه:
پس از سیال شدن باید نمونه خاکستری یا شیری رنگ با ظاهری کاملا یکنواخت فاقد هر گونه ذرات رنگی باشد. رنگ قرمز یا قهوهای ممکن است نشانگر وجود خون در مایع منی باشد. همچنین اگر رنگ زرد یا سبز در مایع منی دیده شود احتمالا دلالت بر وجود عفونت و یا یرقان دارد. اگر در مایع منی اگلوتیناسیون دیده شود، می تواند نشانه وجود آنتی بادی علیه اسپرم ها باشد.
- بررسی PH:
میزان اسیدیته یا PH نرمال مایع منی بین 7.2 الی 8 می باشد.
- بررسی حجم:
معمولا حجم مایع منی بین 1.5 الی 5 میلی لیتر می باشد.
بیشتر بخوانید: تست آلفافیتوپروتئین
- بررسی شمارش اسپرم ها:
-برای شمارش اسپرم ها از میکروسکوپ و لام مخصوص شمارش سلول ها استفاده می شود.
-معمولا در یک فرد نرمال تعداد اسپرم ها بیش از 20 میلیون در هر میلی لیتر می باشد.
-اگر تعداداسپرم ها در هر میلی لیتر بین 5 الی 20 میلیون باشد، فرد از قدرت باروری کمتری برخوردار است.
-اگر تعداد اسپرم ها کمتر از 5 میلیون در هر میلی لیتر باشد، باید نمونه دیگری به فاصله 2 ماه از وی گرفته شود.
-در حین شمارش اسپرمها باید توجه داشت که سلول های غیر اسپرم بعنوان اسپرم شمرده نشوند.
- بررسی شکل اسپرم ها:
در این مرحله از آزمایش که به صورت میکروسکوپی انجام می شود درصد اسپرمهایی که از نظر شکل طبیعی هستند مشخص میشوند؛ اسپرم طبیعی از سه قسمت سر، گردن و دم تشکیل شده است . سر قسمت بیضی شکل بوده پس از ان ناحیه میانی یا گردن قرار داردکه کمی از سر باریک تر است و در انتها دم اسپرم قرار دارد که باریکترین قسمت اسپرم بوده و باعث تحرک مناسب اسپرم می شود. شکل اسپرم می تواند تغییراتی داشته باشد که در صورت زیاد بودن اشکال غیر طبیعی ممکن است این نقیصه منجر به ناباروری یا دیر باروری بشود. انواع اشکال غیر طبیعی اسپرم شامل سر بزرگ، سر کوچک، سر مخروطی شکل، دو سر می باشد. انواع اختلالات دم شامل دم کوتاه، دم دوتایی، فاقد دم می باشد.
- بررسی حرکت اسپرم ها:
یکی از مهمترین فاکتورهایی که بازهم به صورت میکروسکپی بررسی میشود، حرکت طبیعی اسپرمهاست. از لحاظ قدرت باروری اسپرمهایی که حرکت سریع ومستقیم و پیشرونده دارند، ارزشمند می باشند.
اسپرم ها از لحاظ حرکت به گروههای زیر طبقه بندی میشوند :
*اسپرم هایی با حرکت سریع و پیشرونده (گروه A)
*اسپرمهایی باحرکت کند اما پیشرونده (گروه B)
*اسپرم هایی متحرک اما با حرکتی غیر پیشرونده که عمدتا دور خودشان می چرخند ( گروهC )
*اسپرم های غیر متحرک و ثابت در جای خود ( گروه D )·
-همانطور که قبلا هم تذکر داده شد ممکن است در گزارش یک اسپرموگرام یک سری سلول های دیگرغیر از اسپرم هم دیده شوند، از آن جمله می توان از سلول های گرد (round cell ) نام برد. این سلول ها می تواند شامل سلول های مجاری تناسلی یا ادراری، سلول های کنده شده از پروستات وسلول های ژرمینال باشد. گاهی در مایع منی گلبول های سفید و یا گلبول های قرمز دیده می شود.
سوالات متداول آزمایش مایع منی
نتیجه گیری
آزمایش مایع منی یک تست آزمایشگاهی است که اسپرم را از نظر سلامت و طبیعی بودن بررسی میکند. برای اینکه نتایج این آزمایش به درستی قابل ارزیابی باشد میبایست یک نمونه استاندارد گرفته و شرایط قبل از نمونه گرفتن را رعایت کنید. همچنین لازم است تحت نظر یک پزشک متخصص تست بدهید تا بتوانید نتایج آن را به درستی تفسیر کنید.
